Leyndarmál talnanna

Í margs konar framleiðslu og fyrirtækjarekstri hrannast upp mikil talnasöfn. Bókhaldstölur, hráefnisnýting, blönduhlutföll, ofnhitastig, gallatíðni, tímasetningar og afkastamælingar svo dæmi séu nefnd. Hver þeirra um sig er mikilvæg rekstrinum og afkomu fyrirtækisins og því vel með þeim fylgst. Um hitt er síður hugsað í annríki hversdagsins hvernig þessar tölur hanga saman og hvernig þær hafa áhrif hver á aðra. Hvernig er gallatíðni háð ofnhitastigi og blönduhlutföllum? Er marktækur munur á sambærilegum hráefnum frá tveimur birgjum? Borgar sig að skipta oftar um hluti sem slitna?

Stundum getur verið nauðsynlegt að skipuleggja tilraun til að leiða mikilvæg sannindi í ljós. Hafa íblöndunarefnin, sem alltaf hafa verið notuð, raunveruleg áhrif? Er nýja efnið betra en það gamla? Hér getur skipt sköpum að rétt sé farið að og tilraunin skipulögð þannig að afgerandi svör fáist fremur en óljósar og véfengjanlegar vísbendingar. Ef hugsað er fyrir tölfræðilegum eiginleikum viðfangsefnisins verður einföld hnitmiðuð tilraun ódýrari og meira afgerandi en umfangsmikil tilraun þar sem fálmkenndum aðferðum er beitt.

 

Umræðan um aukin gæði og bætta framleiðni hefur beint athygli manna að þeim óhjákvæmilega breytileika sem allir hlutir eru undirorpnir. Hvort tveggja kallar á það að samhengi lykilstærða í framleiðslunni sé þekkt til hlítar svo halda megi breytileika hinnar endanlegu útkomu innan marka. Í mörgum tilfellum hefur brjóstvitið kennt mönnum hvernig framleiðslunni skuli háttað þannig að varan verði fullnægjandi. Í nútímasamkeppni er traustari grunnur nauðsynlegur. Með því að smíða einföld reiknilíkön sem gera grein fyrir samhengi helstu framleiðsluþátta eykst skilningur á viðfangsefninu og um leið er brautin rudd fyrir kerfisbundna bestun rekstrarstærðanna. Þannig fæst á skipulegan hátt mesta framlegð hverrar einingar. Jafnframt færist áherslan í gæðaeftirliti frá því að skoða afurðirnar yfir í það að stýra framleiðsluferlinu. Þegar enn lengra er horft, færast upplýsingar úr framleiðslustýringunni yfir í þróun vörunnar sjálfrar og framleiðsluferlisins.

Tökum einfalt dæmi til gamans. Þegar frystitogurum fjölgaði þurfti sjávarútvegsráðuneytið að fá góðar upplýsingar um það hve mikill afli lá að baki þeim frystu flökum sem skipað var upp. Þannig er fylgst með afla skipsins upp í kvóta. Til þess að afla upplýsinganna var hverri vakt falið að vega sýni með 10 fiskum og vega síðan flökin sem fiskarnir í sýninu gáfu. Síðan var "flakanýting" reiknuð með því að deila þyngd flakanna með þyngd sýnisins, en þessi nýting er breytileg eftir veiðislóð, árstíma og fleiru. Loks var heildarþyngd aflans áætluð út frá heildarþyngd flakanna. Vandamál ráðuneytisins var því leyst en hliðarverkanirnar urðu ánægjulegar: Þegar nýtingartölurnar blöstu við sjómönnunum fóru þeir að velta því fyrir sér hvernig auka mætti nýtinguna og þar með hlutinn. Nú er það kappsmál sjómannanna að flökunarvélar, hausarar og roðdráttarvélar sé vel stilltar og rétt mataðar. Verðmætaaukningin skiptir milljónum á hverju skipi. Allir vissu hvernig flaka skyldi fisk áður en nýtingarmælingar hófust og það var ekkert að vörunni. Samt fóru milljónir í súginn. Gæti ekki verið að af þessu megi eitthvað læra?