MÆLIEININGAR

Ampere er mælieining rafstraums á sama hátt og "lítrar á sekúndu" er mælieining ökvaflæðis. Ampere-tala segir ekki ein og sér til um aflið sem rafstraumurinn flytur, til þess þarf spennan einnig að vera þekkt og jafnvel fasahorn ef um riðstraum er að ræða.

Við 230 Volta spennu sem notuð er á íslenskum heimilum þarf u.þ.b. 1 Ampere til þess að knýja ísskáp en 5 Ampere til að hita vatn í hraðsuðukatli og 15 Ampere fyrir tauþurrkara. Ljósapera, 75W, dregur 0,33 Ampere. Algengt er að heimtugar í einbýlishús geti flutt 63 Ampere og samanlagður straumur sem öll heimilistækin taka þarf því að vera minni. Ef of mikill straumur fer um leiðara hitnar hann of mikið og getur valdið íkveikju. Þess vegna er settur varnarbúnaður ("öryggi") á öllum stigum rafdreifikerfisins sem rjúfa strauminn ef hann verður of mikill.

                                         Joule

Joule er mælieining orku, hvort sem um er að ræða raforku, varmaorku eða hreyfiorku. Hlutur getur haft margar tegundir orku í sér, t.d. glóandi heit rafhlaða sem fellur! Hlutir sem innihalda meiri orku af einhverju tagi en umhverfið geta undir réttum kringumstæðum látið orkuna af hendi. Þannig hverfur varmaorka heits hlutar smáma saman út í umhverfið þegar hann kólnar. Hlutur sem fellur, t.d. vatnið í fossunum, er að missa stöðuorku sem felst í hæð vatnsins. Ef rafstraumur nær að flæða vegna spennumunar yfir rafhlöðu, minnkar efnaorka sem í rafhlöðunni er fólgin. Þegar breyting verður á orku hluta á þennan hátt tölum við um að afl sé leyst úr læðingi og að aflið sé mikið ef mikil orka losnar hratt en aflið sé lítið ef lítil orka losnar hægt. (Sjá "Hver er munurinn á afli og orku").

Á sama hátt og orka losnar úr læðingi má binda orku í hlutum t.d. með því að hita þá upp, gefa þeim rafhleðslu eða lyfta þeim. Til þess þarf orku annarsstaðar frá, að minnsta kosti jafn mikla og þá orku sem á að binda. Margir hafa spreytt sig á því að finna leið framhjá þessu lögmáli með því að búa til eilífðarvél - en engum hefur tekist það enn!

Mjög oft er talað um orku í öðrum neingum, þ.e. kílówattstundum (kWh) og gígawattstundum (GWh), sjá Watt.

Kílówattstund

Í raforkukerfinu er algengast að mæla orku í kílówattstundum (kWh), megawattstundum (MWh) eða gígawattstundum (GWh). Þá gildir:

• 1 MWh = 1.000 kWh
• 1 GWh = 1.000 MWh = 1.000.000 kWh

Volt

Volt er mælieining rafspennu og samsvarar þrýstingi vökva röri. Ef spennumunur myndast milli enda á leiðara flæðir rafstraumur. Algengar rafhlöður fyrir vasaljós og útvarpstæki geta skaffað straum við 1,5 - 9 Volta spennu. Á heimilum er 230 Volta riðspenna notuð fyrir heimilistæki. Því hærri sem spennan er, þeim mun minni straum þarf til að fá ákveðið afl með rafmagninu. Þannig dregur t.d. útvarpstæki í bíl meiri rafstraum en samskonar tæki sem stungið væri í samband við veggtengil því spennan er lægri á rafkerfi bílsins (12 Volt).

Há rafspenna getur verið hættuleg því hún eyðileggur vefi líkamans. Ef líkaminn fær yfir sig spennumun flæðir um hann rafstraumur því vefir líkamans veita takmarkað viðnám við straumnum. Ef þetta gerist geta taugaboð til vöðva líkamans einnig riðlast því taugaboðin byggjast á rafmagni. Háa rafspennu eins og þá sem er í veggtenglum íbúðarhúsa verður því að umgangast með ítrustu varúð og láta fagmenn um vinnu við raflagnir.

Stundum neistar af okkur þegar við snertum málmhluti. Þá hefur byggst upp stöðurafmagn í líkamanum sem getur haft þúsundum volta hærri spennu en málmhluturinn. Er þá ekki stórhættulegt að snerta málminn? Nei, vegna þess að rafhleðsla líkamans er agnarlítil þótt spennan sé há og um leið og við snertum málminn flæðir rafhleðslan út í hann. Rafstraumurinn sem af þessu hlýst er agnarlítill og varir aðeins sekúndubrot.

                                                           Watt

 Watt er mælieining afls, hvort sem um er að ræða rafafl, varmaafl eða hreyfiafl. Hugatakið afl lýsir breytingu á orku. Ef hlutur tapar eða fær eitt Joule af orku, jafnt og þétt á einni sekúndu, er afl orkutapsins eða orkuvinnslunnar eitt Watt.

Eitt Watt er ákaflega lítið afl miðað við þau orkukerfi sem við notum. Þess vegna er oft þægilegra að nota einingarnar Kílówatt (kW) eða Megawatt (MW). Kílówatt er 1.000 W og megawatt er 1.000.000 W.