Náttúruvernd og umhverfismál

Rafveitumenn og rafvæðingin á Íslandi hafa átt því láni að fagna að í forystusveit völdust menn sem höfðu næmt auga fyrir náttúru landsins, og gættu þess vel að mannvirki féllu að landslagi og staðháttum eftir því sem tök voru á. Kostnaður réð að sjálfsögðu alltaf miklu, og ekki má líta fram hjá þeirri staðreynd, að á meðan raforka var ekki tiltæk þá var hún gæði sem allir vildu fá ekki seinna en í gær. Vafalaust sýnist sitt hverjum um það hvernig til tókst, og ekki er farið að gagnrýna mjög hvernig framkvæmdir fóru í landi fyrr en aðstaða manna til að stunda gagnrýni var orðin þægileg. Þannig séð að menn sátu inni í sínum stofum upplýstum með rafmagni frá línu eða streng, sem um hið byggða svæði lá og nutu varma frá orkuveitu svæðisins ( rafmagns- eða hitaveitu). Fóru síðan til mótmælafunda á sínum jeppum, sem til þess að spara eldsneyti voru reknir án hvarfakúta.

Hvers vegna er ekki lagt meira af jarðstrengjum?


Samkvæmt lögum nr. 63/1993, sbr. lög nr. 110/1993, um mat á umhverfisáhrifum, ber að meta umhverfisáhrif vatnsaflsvirkjana, jarðvarmavirkjana og lagningu háspennulína, áður en ákvörðun er tekin um framkvæmdir og leyfi veitt fyrir þeim. Markmið þessara laga er að tryggja að fram fari mat á umhverfisáhrifum áður en tekin er ákvörðun um framkvæmdir sem kunna, vegna staðsetningar, starfsemi sem þeim fylgir , eðlis eða umfangs, að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfi, náttúruauðlindir eða samfélag.
Í þessu mati skal tilgreina þau áhrif sem framkvæmdir og fyrirhuguð starfsemi kunna að hafa á menn, samfélag og menningu, dýr, plöntur og aðra þætti lífríkis, jarðveg, vatn, loft, verðurfar, landslag og samverkan þessara þátta. Umsjón með framkvæmd laganna er á höndum Skipulags ríkisins.


Áður var leitað eftir áliti Náttúruverndarráðs samber lög um náttúruvernd nr. 147 frá 1971 og skipulegt samstarf hefur verið með ráðinu og virkjunaraðilum. Með lögunum um mat á umhverfisáhrifum er leitast við að setja skýrar reglur um hvaða framkvæmdir skulu vera háðar mati, hvernig áhrif á umhverfi skuli metin, hverjar séu skyldur framkvæmdaaðila og hvað fram skuli koma í matinu. Í lögunum er m.a. kveðið á um að ávallt skuli fram fara slíkt mat á áhrifum orkuframkvæmda, áður en leyfi er veitt fyrir þeim, en í því felst m.a. að lýsa skuli umhverfisaðstæðum bæði náttúrulegu

m og félagslegum, og spá fyrir um

og meta áhrif fyrirhugaðra framkvæmda

á þessa þætti. Niðurstöður

nar skal síðan skoða með tilliti til hagrænna þátta þannig að besta leiðin sé valin út frá þjóðhagslegu sjónarmiði til lengri tíma.
Með þessu er reynt að tryggja eins og kostur er að ekki verði ráðist í framkvæmdir sem valdið

geta umhverfisskaða, sem ekki megi réttlæta út frá þeim ávinningi sem af framkvæmdinni hlýst.

Matsskyldar framkvæmdir sem varða nýtingu orkulinda eru eftirfarandi :

• Vatnsaflsvirkjanir með uppsett afl 10 MW eða meira eða vatnsmiðlanir þar sem meira en 3 km2 lands fara undir vatn vegna stíflumannvirkja eða breytinga á árfarvegum.
• Jarðvarmavirkjanir með varmaafl 25 MW eða meira af hráorku eða uppsett afl til raforkuframleiðslu sé a.m.k. 10 MW.
• Lagning háspennulína með 33 kV spennu eða hærri.
• Efnistökustaðir (malarnám) á landi 50.000 m2 eða stærri, eða þar sem fyrirhuguð efnistaka er meiri en 150.000 m3.
• Lögin setja undirbúning virkjana í nýjan farveg, þótt könnun á umhverfisáhrifum hafi verið

þáttur í undirbúningi vatnsaflsvirkjana um tveggja áratuga skeið. Matið tekur til fleiri þátta en áður og aukin áhersla er lögð á að bera saman virkjunarkosti og kanna mótvægisaðgerðir vegna hugsanlegra umhverfisspjalla.

Vatnaflsvirkjanir geta haft umtalsverða röskun á umhverfi í för með sér þótt þær valdi ekki mengun. Ár breyta um farveg og fossar hverfa, land fer á kaf undir miðlunarlón og vatnsveitur, mannvirki rísa í óbyggðum og á öðrum stöðum sem sérstakir þykja vegna náttúrufars og breyta svipmóti þeirra. Miðlunarlón hafa áhrif á grunnvatn og geta eyðilagt gróðurlendi, útivistarsvæði og náttúruminjar. Nausynlegt er að meta þessi og önnur slík áhrif, jafnt neikvæð sem jákvæð, áður en ákvörðun er tekin um virkjun og kanna möguleika á að koma í veg fyrir eða draga úr óæskilegum áhrifum með skipulagi, staðarvali og hönnun virkjunar.

Forsenda á bak við svona mat og athugun er alltaf að fólk ætlar að lifa á landinu og það ber að gefa því tækifæri í vinnu og umhverfi að njóta ákveðins lífsstíls sem viðurkenndur er á hverjum tíma. Það þýðir t.d. ekki að segja að maður njóti þeirrar sérstöðu að hafa hreint loft, vatn, sjó og jörð, en það má bara ekki menga neinn þessara þátta með því að njóta þeirra, t.d. að anda, drekka vatn og skila til baka ganga á grasi því maður bælir það o.s.frv.

Það jafnvægi sem finna þarf á milli þeirra atriða sem hér hafa verið nefnd, er áreiðanlega ekki auðfundið, en það verður að leysa það mál með viti og rökum ekki æsingi og tilfinningasemi.