Snjóflóðavarnir á Flateyri

Eftir Gunnar Guðna Tómasson, 

Það er sannfæring okkar, segir Gunnar Guðni Tómasson, að besta niðurstaðan hafi fundist.

Þessa dagana eru að hefjast framkvæmdir við byggingu snjóflóðavarnarvirkja á Flateyri. Tildrög þessara framkvæmda eru hið hörmulega slys síðastliðið haust er snjóflóð féll yfir hluta byggðarinnar og hugarfarsbreyting hvað varðar snjóflóðahættu og snjóflóðavarnir sem varð í landinu í kjölfar þess og snjóflóðsins á Súðavík fyrr á síðasta ári. Varnarvirkin eru hönnuð af Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf., í náinni samvinnu við snjóflóðasérfræðinga NGI (Norges Geoteknisk Institutt) í Ósló, sem er meðal þekktustu rannsóknarstofnana heims á sviði snjóflóða. Þar eru stundaðar viðamiklar rannsóknir á eðli og eiginleikum snjóflóða, auk þess sem sérfræðingar hennar hafa mikla reynslu af vali og byggingu snjóflóðavarna fyrir byggðarlög í Noregi og víðar.

Forsendur

Byggðinni á Flateyri er ógnað af snjóflóðum úr tveimur giljum eða skálum ofan þorpsins, Innra-Bæjargili og Skollahvilft. Eftir snjóflóðið úr Skollahvilft í október síðastliðnum, beinast augu manna að vonum mest þangað. Snjóflóð úr Innra-Bæjargili ber hins vegar ekki að vanmeta, enda sýnir snjóflóðasaga svæðisins að byggðinni stafar einnig veruleg hætta af snjóflóðum úr þeirri átt.
Helstu forsendur við gerð varnarvirkja voru þær að verja skyldi alla byggðina, eða sem stærstan hluta hennar, á sem öruggastan og hagkvæmastan hátt. Veðurstofa Íslands markaði strax í upphafi stefnu um öryggiskröfur, þar sem gengið var út frá þeirri grundvallarforsendu að áhætta þeirra sem byggju neðan garðanna yrði sambærileg þeirri áhættu sem aðrir landsmenn búa við og stafar af ýmsum öðrum orsökum en snjóflóðum.
Áætlað hefur verið að snjóflóð af svipaðri stærð og það sem olli slysinu síðastliðið haust geti fallið á Flateyri að meðaltali einu sinni á hverjum 100-200 árum. Til þess að fullnægja ofannefndum öryggiskröfum, miðast hönnun garðanna hins vegar við talsvert stærra snjóflóð, þ.e. snjóflóð sem fallið gæti að meðaltali einu sinni á hverjum 500- 1000 árum. Við hönnunina var tekið tillit til snjóflóða bæði úr Skollahvilft og Innra-Bæjargili.

Fyrirhugaðar varnir

Við Flateyri eru aðstæður til snjóflóðavarna að mörgu leyti ákjósanlegar, þótt snjóflóð séu vissulega stór og hraði þeirra mikill, en hraði hönnunarsnjóflóðsins rétt ofan byggðarinnar er áætlaður á bilinu 150-200 km/klst. Nægilegt rými er ofan þorpsins og umhverfis það til byggingar leiðigarða, þ.e. varnargarða sem hafa þann tilgang að breyta stefnu snjóflóða og beina þeim frá byggðinni, frekar en að stöðva þau. Slíkir garðar eru yfirleitt hagkvæmasta form snjóflóðavarna þar sem þeim verður við komið. Fyrirhugaðar snjóflóðavarnir eru sýndar á meðfylgjandi yfirlitsmynd. Að meginhluta eru varnarvirkin gerð úr tveimur leiðigörðum, þeim eystri sem ver byggðina gegn snjóflóðum úr Skollahvilft og þeim vestari sem ver byggðina gegn snjóflóðum úr Innra-Bæjargili. Garðarnir tveir tengjast saman í toppinn í svokölluðum Merarhvammi, og mynda þannig einn samfelldan varnargarð. Hæð garðanna yfir landið umhverfis þá er mest 20 m efst, en minnkar niður í 15 m næst byggðinni. Milli leiðigarðanna tveggja verður reistur 10 m hár þvergarður. Hlutverk hans er að stöðva þann snjómassa sem kynni að fara yfir leiðigarðana í stærstu snjóflóðum, sérstaklega efsta hluta þeirra þar sem áraunin verður mest. Efni í garðana verður tekið úr aurkeilunum neðan giljanna tveggja, en þær verða jafnframt lækkaðar og mótaðar þannig að landi halli sem minnst að görðunum og snjóflóð skríði því síður að þeim.
Garðarnir verða vissulega mikil mannvirki og koma til með að setja svip sinn á allt umhverfi byggðarinnar á Flateyri. Leitast verður við í samvinnu við sérfróða aðila að vanda til uppgræðslu svæðisins að framkvæmdum loknum þannig að garðarnir nái þegar fram líða stundir að falla sem best inn í umhverfi sitt.

Aðrir varnarkostir

Óbreytt ástand á Flateyri án byggingar nokkurra varna, telst ekki viðunandi, enda er áhætta íbúa byggðarlagsins að óbreyttu langt umfram það sem ásættanlegt getur talist. Stoðvirki í upptökum, þ.e. stálgrindur eða net sem hindra skrið snævar, líkt og nú er verið að setja upp í tilraunaskyni á Siglufirði, eru annar varnarkostur sem athugaður var fyrir Flateyri. Þessum möguleika var hafnað fyrst og fremst sökum kostnaðar. Það sama má segja um annars konar varnargarða en leiðigarða.
Ýmsar aðrar útfærslur leiðigarða voru skoðaðar, m.a. að staðsetja þá ofar í hlíðinni og fjær hvor öðrum, en þeirri útfærslu svipar nokkuð til hugmynda Önundar Ásgeirssonar, sem kynntar hafa verið hér á síðum Morgunblaðsins. Garðar neðar í hlíðinni voru hins vegar taldir hagstæðari kostur af ýmsum ástæðum. Meginstraumur snjóflóðsins í október síðastliðnum hafði stefnu sem markaðist af gilinu upp eftir Skollahvilft, en ekki gilkjaftinum eða þrengslunum neðst í hvilftinni, eins og glöggt má sjá af ummerkjum eftir flóðið. Auk þess er flóðið á meiri hraða svo ofarlega í hlíðinni heldur en neðar og þykkt þess er mikil vegna þrengslanna í gilkjaftinum. Til þess að breyta stefnu þess með leiðigarði svo ofarlega í hlíðinni þyrfti hæð garðsins því að vera mjög mikil, auk þess sem óvissa við stærðarákvörðun hans er meiri en fyrir garða neðar í hlíðinni.

Lokaorð

Hér að framan hafa verið rakin í stuttu máli tildrög og helstu forsendur byggingar snjóflóðavarna á Flateyri. Undirbúningur framkvæmdanna hefur staðið síðan í febrúar síðastliðnum, og hefur Veðurstofa Íslands haft yfirumsjón og eftirlit með hönnun varnanna frá upphafi, og m.a. leitað óháðs álits erlendra sérfræðinga við mat á tillögum að vörnum. Vissulega fylgir ætíð óvissa slíkri hönnun, enda er skilningur á eðli og eiginleikum snjóflóða að nokkru leyti takmarkaður. Með samstarfi við snjóflóðasérfræðinga NGI í Noregi hefur hins vegar verið tryggt að besta þekking og reynsla sem völ er á í heiminum kæmi að vali snjóflóðavarna fyrir Flateyri. Auk þess eru öryggiskröfur Veðurstofu Íslands, sem hönnunin byggir á, sambærilegar við þær allra ströngustu sem fyrirfinnast.
Önundur Ásgeirsson hefur ráðist af nokkru offorsi gegn þessu vali á snjóflóðavörnum, og fundið þeim og hönnuðum þeirra flest til foráttu. Í þessum skrifum hefur hann gengið lengra í dylgjum og ásökunum í okkar garð og annarra en eðlilegt má telja í skoðanaskiptum manna á milli um slíka mannvirkjagerð. Á hönnunarstigi voru skoðaðar lausnir líkar þeim sem fram koma í hans hugmyndum, en þeim var hafnað eins og lýst var hér að framan.
Í tilefni af gagnrýni Önundar höfum við lagt fram ítarlegan faglegan rökstuðning fyrir vali okkar að varnarvirkjunum, og kynnt viðeigandi stjórnvöldum, sem ekki hafa séð ástæðu til athugasemda. Þannig hefur hönnun snjóflóðavarnarvirkja á Flateyri hlotið samþykki stjórnvalda auk allra þeirra sérfróðu aðila sem að málinu hafa komið, jafnt innlendra hönnuða og samstarfsaðila þeirra erlendis, sérfræðinga Veðurstofu Íslands sem og þeirra óháðu erlendu sérfræðinga sem leitað hefur verið til. Það er því sannfæring okkar að besta niðurstaða hafi fundist fyrir snjóflóðavarnir Flateyrar, bæði hvað varðar öryggi og hagkvæmni.